Kongirey Yekemî Hîzbî Dêmokiratî Kurdistan 2-î Xezelwerî 1324-î Hetawî
"Kurdistan , bilawkerewey bîrî Hîzbî Dêmokratî Kurdistan
Gozarîkî Edebî Komelayetî Siyasiye
Her pazde roj carêk bilaw dekirêtewe
jimare 1 – salî yekem 15-î Sermawez 1324 6- î Desember- î 1945
Hîzbî Dêmokratî Kurdistan
Le dûway ewe le hewelî mangî Xeze wer (Aban)-î 1324 Hîzbî Dêmokiratî Kurdistan le Mihabad dandira u beyannamey xoy bilaw kirdewe le rojî 2-8- 1324 da hewel Kongirey xoy ke têkel bù le seran u nwéneranî Kurdan be tirtîbî jérù
1- Mako u Ararat : Axay 'Merxanî Celalî – Axay şêx Hesen – Axay şêx kî – Axay Hesen Axay Dilayî – Axay 'Ebdula Axay Milan – Axay Fexrî
2- Soma – Biradost – Deşt – Mergewer : Axay 'Emer [emer] xan şerîfî – Axay Tahirxan Simko – Axay 'Ebbas Axay Fenek – Axay Qoytas Axay Memedî – Axay Hacî Otman – Axay şêro – Axay 'Ebdî – Axay Hesen Têlo – Axay Temerxan – Axay Mirad – Axay Nùrko – Axay Zubeyd – Axay 'Ezo – Axay Hesen Henare - Cenabî Axay Hacî Seyîd 'Ebdula Efendî
3- şino: Axay Mùsa xanî Zerza – Axay Qerenî Axay Zerza – Axay Mîrza S'yîd – Axay Qazî Mihemed – Axay kak Hemze
4- Sindùs: Axay Ehmdî Kaxidir – Axay Qasim Axay Pîrotî – Axay Mihmedamînî Pîrotî
5- Lahîcan[Lacan] : Axay 'Ebdulaxay Qadirî – Axay kak Mamendî Qadirî – Axay kak Husênî Mihemedî – Axay Pîrot Axay Emîr 'Eşayîrî – Axay Mihemedemîn Axay Pîrotî
6- Pîran : Axay Mihemedzmîn Axa – Axay Qerenî Axa
7- Miyanduwaw : Axay Mihemed Husèn xanî Seyfî Qazî
8- Bokan : Axay 'Ebdulrehmanî şerefkendî – Axay Reşîd 'Elîzade
9- Mengur: Axay Ibrahîm Axay Edhem – Axay Mam Hesen – Axay kak Suleyman – Axay kak Hemze - Axay Mîne Axa
U baqî birayanî Kurd teşkîl da u le layen seran, rewşenfikranî hîzbewe nuqî zor çak dayir be dèmokratî u yeketî îrad kira lem kongire da hemù likekanî Hîzbî Dèmokratî Kurdistan teswîb kira u nwènerî taybetiyan bp dandira her yèk le cèy xoyan damezran u destyan be kar kird u Hejar honerî cûwanî Kurdistan em şè'raney xuwarewey ke basî dèmokratî deka xwèndewe
...............
U her wa celesatî Hîzbî Dèmokratî Kurdistan îdamey peyda kird. Le yekè le celsekan dîsan Hejar em şè'raney xwèndewe:
..................
U biray berz u xoşewîst (Xale Mîn ) le celesey rojî 24.8.24 em şè'raney jîrùy xwèndewe :
............. "
Têbînî : em wêneye be sipasewe le kitêbî Seyid Mihemedî Semedî " tarîxçeyè Mehabad,çapé Ewel, çapxanèyè Heydrî, beharè 1363" wergîrawe . Bo nêwî hêndêk lew kesaney de wêneke dan birwane jèrnùsî nusxeyekî dîkey em wéneye ke be duway emeyan da dê.
Be xoşiyewe be geran be duway serçawe Kurdiyekan da , nusxeyekî hêndêk tewawtirman doziyewe le wêney berêweber, mamosta u şagirdanî Ferhengî Kurdistan le Nexede, le serdemî Komarî Kurdistanda. Govarî Mehabad jimare 65, salî 1385 le laperey "Kewne Nîştiman "da ke le layen Fereydûnî Hekîmzadewe amade dekrê wênekey le gel hêndêk le nêwekan bilaw kirduwetewe ,egerçî kesekan jimareşyan bo dandirawe, belam nêwî hemuyan ne nûsrawe . Tikaye yarmetî biken bo saxkirdinewey nêwî kesanî nêw em wêneye,rêkewtî helgîranî u ewey le ser alakey pişt seryan nûsrawe.
Helsûrawanî Ferhengî Komarî Kurdistan
Lem wêneyeda jimareyekî zor le amojgaran u mamostayanî Kurd le hewşey wezaretî Ferhengî Dewletî Cumhûrî Kurdistan debînîn. Em wêneye dekrê le kotayiyekanî mangî Cozerdanî 1325 [ Juwenî 1946 ] da helgîrabê. Bo eweş pişt debestîn be agadariyek ke le rojnamey Kurdistan [ jimare 57, çuwarşemo 22-î Cozerdanî 1325/13î Juwenî 1946]da bilaw kirawetewe: " Axay Ibirahîmî Nadrî ke yekê le azadîxwahanî betînî Kurd e waridî Mihabad buwe. Rojaway 20/3/ 1325 le radyoy Kurdistan nutqêkî betînî xwêndewe." bewe ra derdekewê em wêneye duway dest bekarbûnî Ibirahîmî Nadirî wekû berêweberî Idarey Ferheng helgîrawe.
Le ser dergey xanuweke, alay Kurdistan u portirey Pêşewa helawasrawe. Be leberçawgirtinî ewey ke her heman şêwe portirey Pêşewa le wêney berêweber, mamosta u şagirdanî medresey Nexdeş da heye [ pêştir lêre da bilaw kirawetewe], dekirê way dabinêyn le serdemî Komar ,le medrese u dezga ferhengiyekanda ew şêwe portireyey Pêşewa helawasrawe.
Lêkolerewey Kurd Seyd Mihemedî Semedî le kitêbekeyda be zimanî farsî " Tarîxçéyé Mehabad,çap ewel,çapxaney Héyderî , beharé 1363[ hetawî]" em wêneyey bilawkirduwetewe nêwî zorbey ew kesaney le wêneke dan diyarî kirduwe. zanyariyekanî berêzyan be dananî jimare radegwêzîne êre.
"Hawînî salî 1325-î hetawî – xwêndingey Pehlewî pêşû ( malî êstay axay Qadirî Hemîdî - kitêbfiroş). le ser beşî sipî alake be kurdî nûsrawe: (Encumenî Perwerîşî Bîrî Kurdistan ). Be sipas le mamostay xanenşîn u berêz Axay Marifî Fituhî ke em wêneyey le ber dest nam.
Rîzî pêşewe le çepewe bo rast: yayekan,1. Semî'î,2.Xecîcî Babe Sûrî,3.Zaray Mengurî,4.Ferîdey Zendî.piyawekan,5.Mela 'Ebdulay Fazilî ,6. Ibirahîmî Nadirî [serokî ew katî ferheng], 'Elî Mehmûdî. yayekan,8.Mawzer Bilezade,9. Seltenetî Dawudzade [ ke her dûkyan Mûsayî bûn],10.Wecîhey şuca'î,11.Re'nay Dawudî
Rîzî duwyem le çepewe bo rast : 1.Mihemedî Hebîbî,2. Semî'î , 3. Nenasraw, 4.Misgerî.5.Mihemed Tofîq Wurdî.
6. 'Usman ? (kurdî 'êraq),7. 'Usman Danîş, 8. nenasraw, 9. 'Ebdulay Selahzade, 10. 'Elî Gulcebînî, 11.Mihemedî Sîgarî 12. Ferîqî, 13.'Ubeydî Mubelîxî, 14. nenasraw , 15. Marfî Fituhî
Rîzî sêyem le çepewe bo rast:1. nenasraw, 2. Husênî Fiuhî,3.Fehîmî, 4.Qasmî Hîcazî, 5.Kurdêkî xelkî Sovyet, 6. Xalîbî Debbaxî, 7. Mehmûdî Xadîmî,8. Mihemedî Sîdqî, 9. Se'ydî Kerîmî, 10.Mela Rehîm, 11. Seyfulay Nanewazade.
Rîzî dwuawe le çepewe:1. Hesenî kakaxazade, 2. Seyd Mihêyîdînî Nîzamî,3. Mihemedemînî Danîş Pejû, 4. 'Elî Serhengî
Têbînî: em wêneye be sipasewe le kitêbî Newşîrwan Mistefa Emîn: " Hikumetî Kurdistan, Kurd Le Gemey Sovêtî da" çapî yekem, salî 1993 wergîrawe. le gel rêz u pêzanîn bo Seyid Mihemedî Semedî, le deqekey wîda rîzî nêwekan birêk taq u cût bibûn. Tikaye bo saxkirdinewî nawekan êweş de hewil dabin.
Xale Melay Dawudî u xwêndinî Kurdî
Rojnamey Kurdistan le jimarey 1-î xoyda [Pêncşemo 20-10-1324 =11-î Janwiyey 1946] dù hewalî girîngî sebaret be xwêndin u serincdan be barî perwerdey mindalanî bê day u bab bilaw kirduwetewe:
"Kobunewey Heyetî Ferhengî Kurdistan jimare 32 Rojî çuwarşemmuiye 12-10-24 celsey Heyetî Ferhengî Kurdistan satî dù paş nîweru gîra le babet mekteb u dananî du nefer pişkinér bo mektebekan giftugoy lazim kira axayanî 'Elî Xusrewî u Rerhîm Leşkirî bo pişkinérî helbjérdiran u hukmyan sadir kira.We qerar dira ew mindalaney ke bé kesin u be suwal meşxulin ko bikrînewe le naw mîllet da beş bikirén we rojane le mektebî Gelawéj bixwénin u bo xirkirdinewey em hejare békesane be şarewanî emir dira ke xiryan katewe u biyan date dest axayanî Furuher u Menafî Kerîmî u ewanîş be néw mîllet da beşyan ken.
2-Be akserîyetî ara pesind kira axayanî Furuher u Kerîmî xelkî bésewad hazir ken ke şewane le mektebéda be zimanî Kurdî bixwénin.
3-Pesind kira hemù nîşaney (tablo) îdaran u mekteb u tecartxanan u 'îmaretan bigorin u be Kurdî binùsré.
4- Pesind kira ke ew mindalaney ko dekrînewe temenyan le şeş ta çarde salan ziyatir nebé.
5- Le axirî celese da pesind kira ke celesey dîke corî lîbasî şagird mektebekan m'lum kiré "
"Agadarî be tewawî ehalî xoşewîstî (sabilax) radegeyndirét - le ser emrî Péşeway mu'ezem u qerarî (Hîzbî Démokratî) Kurdistan lewey bewlawe péwîste bo perepédan u rewacî zimanî Kurdî, xwéndin le medresekanda be Kurdiye lew(tarîxewe) ta de 10 - rojî dîke her kesék kur u kiçî hebé ke 'umrî îqtîzay xwéndin bika debî bînéréte medrese elbete her kes lew emrey rù wergéré be tundtrîn mucazat tenbé dekré.
Komîtey Merkezî (Hîzbî Démokratî Kurdistan - mu'awînî Hîzib Tezade
[Seyid Miemedî Tehazade [Eyûbyan])"
Ber le rageyandinî komar u be taybetî le salî 1324 [1945] çalakî u bûjanewey ferhengî u hewldan bo xwêndin u perwerdey Murdî geşeyekî berçawî be xoyewe dîwe u her lew maweye da " Daykî Nîştman" le Mihabad u çend şarî dîke pêşkêş kirawe.Xale Mela yek le endamanî damezrênerî Komeley Jiyanî kurd,çi le serdemî pêş damezranî Komar u çi le katî hukûmetî Kurdistan da dewrî serekî gêrawe le perepêdanî perwerde u xwêndin be zimanî Kurdî u le jimare berayiyekanî Kurdistan da basî çalakiyekanî "Dersxaney Gelawêj"î bilaw kirduwetewe.
Le mawey yeksaley Komar u le qonaxî ciyawaz da piley berpirsiyaretî zor car alu gorî be ser hatuwe.
u le mer wezaret [îdare]î Ferhengîş her wabuwe. 'Elî xusrewî,Reşîdî 'Ezîzî ,Sîdqî , Dilşadî Resûlî , Menafî Kerîmî u îbirahîmî Nadirî ew nawanen ke le Kurdistanda wekû "pişknêr" "serok " , "mu'awîn " , " wezîr" u " reyis " î îdarey ferheng basyan lêwe kirawe. Emeş agadariyekî kurtî Melay Dawudî le rojnamey Kurdistan da:
" Qurbanî. emin çend sal lewey pêş 'ehdim kird le katêkda kurd serbexo bin , xom u dû kurim xoman bikeyn be qurbanî.êstaş awatim be cê hatuwe. amadeyn degel 50 nefer şagirdî dawteleb be îznî bawk u daykiyan rojî 26 – 11 – 1324 le pêş 'îmaretî Duktur Wénatan wefa be 'ehd bikeyn.
Melay Dawudî Kurdistan: birayanî xwên germ u pêşmerge, husnî nezerî mubarekî Pêşewa reyis Cimhûrî berzî Kurdistan le ser eweye ke engo şagirdekantan be cûrî ke pêwîste terbiyet u amade biken ke be pêy emrî Pêşeway xotan le rojî pêdawîst da qessabî le dujminî Kurdistan biken u le meydanî karzar da bibin be qurbanî." [Kurdistan, jimarey 11, çuwarşemo 17-î Rêbendanî 1324/ 6î Fêwriyey 1946]Têbînî:em wêneye le rùwî wêneyekî bekomel (pêştir lêreda bilawkirawetewe)sazdrawetewe ke be sipasewe le laperey "Kewnenîştman" î gowarî Mihabad, jimare 81 wergîrawe. Ew lapereye le layen Fereydûnî Hekîmzadewe amade dekrê
Jeneral Mayor Emer Xanî şerîfî
Têbînî :em wêneye be sipasewe le laperey "kewne nîştman"î govarî Mahabad ke le layen Fereydûnî Hekîmzadewe amade dekrê, jimarey 72,salî 1385-î hetawî wergîrawe
Namey Jeneral Mayor Emer Xanî şerîfî bo Pêşewa Qazî Mihemed le Cebhey SeqizeweJeneral Mayor Emer Xanî şerîfî serokî tayfey kardarî konfêdrasîonî 'eşîretî şikak le serdemî komar da reyisî ew konfêdrasyone bû. Ew yek lew 72 kese ye ke beyannamey damezranî Hîzbî Dêmokiratî Kurdistan yan wajo kirduwe.Endamî destey nwênerayetî hukûmetî Kurdistan bû bo îmza kirdinî peymanî yeketî u birayetî le gel hukûmetî neteweyî Azerbaycan.Emer xan le komarî kurdistan da derecey Jeneral Mayorî pêdrabû.
Têbînî:em belgeye le kitêbî "Cimhurî Kurdistan , Mehmud Mela 'ézzet, bergî yekem, Swêd Azarî 1992 wergîrawe
Mawzerî Bilezade Amojgar u Têkoşerî Hîzbî Yayanî Kurdistan
Le rastewe bo çep: 1.yay Seltenetî Dawudzade,maşên nûsî îdarey Ferheng, 2.yay
Mawzerî Bilezade,serokî miheley Yehûdiyanî Hîzbî Yayanî Kurdistan le Mihabad
Layenî here serincrakêşî nêwerokî rojnamey Kurdistan bilawkerewey bîrî Hîzbî Dêmokiratî Kurdistan, le serdemî Komarî Kurdistanda bilaw kirdinewey boçûnî jinan u dengubasî çalakî kîjan u yayanî kurdistan e.Be leber çawgirtinî deretanî bertengî rojnamegerî lew serubendî da, terxan kirdinî zor le laperekanî Kurdistan bo bilawkirdinewey nutq u xîtabey kîjan u yayan le Mihabad,şino, Nexede le boney cor be cor da be rûnî derîdexa ke berêweberanî komar çendeyan ew babete be girîng zanîwe.
Yek lew yayane " Mawzerî Bilezade" serokî "Mihley Yehûdiyan"î Hîzbî Dêmokiratî Jinanî Kurdistan ke be pêy agadariyekî ke le rojnamey Kurdistan da bilaw kirawetewe rojî cum'e 24-12- 1324î hetawî damezrawe(jimare 25, 26î Reşemey 1324/ 17-î Marsî 1946), le çuwar jimarey Kurdistan da basêkî le jêr serdêrî " Amojgarî Bo Jinan" bilaw kirduwetewe. Lewaneye fêmênîtsanî em rojgare u ew kesaney rabirdû be ribey heyî u henûke depêwin be beşêk le amojgariyekanî yay Mawzer helbeznewe, belam wa derdekewê amojgariyekanî le çilonayetîdewruberî hest pêkirduwe u le zeynî da rengî dawetewe.Bo hasantir xwêndinewey "Amojgarî Bo Jinan" be rênûsî em rojgare nûsrawetewe
Mawzerî Bilezade " Amojgarî Bo Jinan"
1- Hemû rojê le pêş royiştinî piyaw bo bazar debê jin le piyaw bipirsê: aya hîç fermant niye?
2- Sincaq ya derzî le yexey xotan meden nekû ruy nasikî mindalekantan birrnê.
3- Jinî çak u rast tancî serî mêrdî xoyetî, jinî awrûber u hekedar êskî rizîwe deber bedenîda.
4- Karêkî mêrdit pêy xoş nebê, etoş pêt xoş nebê we qerey mekewe.
5- Dest pêwe girtin xùy to bêt.
6- Tarîfî piyawî bêgane meken dena mêrd lêtan dirdong debê.
7- Eger zorîş dillteng bùy, dîsan eger piyawit hatewe, rùy xot tiriş meke
8- Xawên u xoragir u pak be.
9- Hîç wextêk le malê bêkar damenîşe, çunkû le malê hemîşe kar bo to heye.
10-Hewl biden xùy mêrdekantan binasin ta bew cûre degelyan reftar biken.
11-Mal u serwet îrsî bab u bapîrane, belam jinî têgeyştû le layen xudawe ye.
12-Karêkî piyaweket le toy men' kirduwe le kirdinî ew kare hewil mede, çunkû de axir da dezanî kirdûte u şermesarî dekêşî.
13-Hemîşe wa bike ke mêrdit lê razî bê,rezayetî mêrdit le bab u dayk bo to çaktire.
14-Esrarî mal u mêrdit le kin kes melê.
15-Mubl u esasiyey wetaxeket hemîşe xawên u birîqedar bêt,çun piyaw ke hatewe le dîtinî ewan dilî xoş debê.Xizmî mêrdeket le xizmî xot pitir îhtiram bigire.
16-Eger mêrdit desteng bû , be tengdestî ew bisaze u daway şitî ziyadî lê meke.
17-Le kin kes basî mêrdit be xirape meke, eger zorîş pest bû, herbasî be çake bike.
18-Mindalî piçûk fêrî tirs meken, melên ewe gurg hat,pişîle hat detxon.fêrî ew cûre muzexrefatey meken u hemîşe rêgay şuca'et u dilêrî nîşan biden.
19-Ew şitey mêrdit pêy çake ya pêy xoşe muhteremî ragire.
20-Le rojî dirêjî hawîn esbabî rahetî zistan saz ke u karubart tewaw ke.
21-Te'rîf u temcîdî zor le qewm u xwêşî xot le kin mêrdit meke
22-Le meclîsda sirte degel kes meke.
23-Hewel karî sibeynêt çira hazir kirdine bo şewê u karî şewêt hazir kirdinî esbabî sibeynêyîe.
24-Eger kiçî dewlemendan bibî şanazî be ser mêrdeketda meke, çunke jin be şanazî zû le ber çawî mêrd dekewê.
25-Eger le dest rencî xot dahatit hebû be xot menaze u mêrdeket be jêrdestî xot mezane.
26-Le hawînda esbabî zistan zor bê qedr meken u kursî u menqelî be bê ehemiyetî firê meden.
27-Jinî têgeyştû malî xoy awa deka, belam jinî tênegeyştû malî xoy be destî xoy xirap deka.
28-Jinî çak sîrrî mal u 'êzetî mêrdî radegirê u dewlemendî deka.
29-Nimekdanî xalî le ser sifre danan wek wey waye ke bê aw, awir de semawer bawwéy.
30-Eger mêrdeket parçeyekî bo kirî, kutupirr qîmetî lê mepirse u eger pirsît melê xeletawî.
31-Eger mêrdeket dujmnî gewrey babtî be mîwanî hêna malê, zorî îhtîram bigire u melê ewe dujmnî babme.
32-Be bolle boll u xemgîn u firmêsk werên mebe.
33-Sert berdewe u kar bike u kar bike."
[Kurdistan jimare 27 , 31 , 33 , 35]
Têbînî: wêney Seltenetî Dawudzade u Mawzerî Bilezade le ruy wêneyekî be komelî berêweberan u mamostayanî ferheng le ser demî komar da sazdrawetewe. Be xoşiyewe Seyd Mihemedî Semedî le kitêbî "Tarîxçe Mehabad,"Meabad, payiz 1373da; ew wêneyey be nêwî ew kesanewe ke têydan bilaw kirduwetewe.Eweş xizmetêkî gewreye bo nasînewey helsûrawanî xwêndin u perwerde le serdemî Komar da
