Wêney Kapîtan Seyd 'Ezîzî şemzînî u çend Xwêndkarî Kurdî Dîke Le Medresey Nîzamî Bako
Wêneyekî dîkey hêndêk le xwêndkaranî Kurd le medresey nîzamî Bako. Em wêneye le hawînî salî 1946 da helgîrawe.Ewaney ta êsta nasrawnetewe: rîzî duyem le rastewe bo çep: neferî sêyem Mecîdî Welîzade,neferî çuwarem Seyd 'Ezîzî şemzînî,neferî pêncem 'Elî Gelawêj,neferî şeşem Qadirî Mehmûdzade. Tikaye hewil biden bo nasînewey ewanî dîşTêbînî : em wêneye be sipasewe le kitêbî: " Négahî be tarîxé Mehabad, nùsînî Seyd Mihemedî Semedî" wergîrawe
Le nêw ew xwêndkaraney wa le layen Komarî Kurdistanewe nêrdiran bo Azerbaycanî şûrewî, her Seyd 'Ezîzî şemzînî perwerdey fermî nîzamî hebû u le erteşî 'êraq le salî 1943 piley "Kapîtan" î wergirt bû. Le salî 1945 erteşî 'êraqî be tewawî be cêhêşt u le tek efsere kurdekanî dîkey endamî "Hîzbî Hîwa" le gel bizûtnewey Barzanî kewit. Seyd 'Ezîz u zor le efsere Kurdekanî dîke duway hêrşî berbilawî hukûmetî 'êraq bo ser bizûtinewey Barzan naçar man berew Rojhelatî Kurdistan paşe kişe biken u duway maweyekî kurt le gel Komarî Kurdistan kewtin. Mela Mistefay Barzanî, hêzî Barzaniyan u efseranî wekû Mîrhac Ehmed Akireyî, Mistefa Xoşnaw,Bekir 'Ebdulkerîm u 'êzet 'Ebdul 'Ezîz dewrêkî girîngyan hebû le buwarî rêkxistinî nîzamî u le berekanî şerî hember hukûmetî nawendî êran da.
Le rojî 2-î Rêbendan rojî rageyandinî Komar Seyd 'Ezîzî şemzînî yek lew kesane bû le meydanî çuwarçra qseyan kird. Seyd 'Ezîz le daxwazînameyek da ke duwatir bo wergirtin le xwêndingey berzî siyasî bo karbedistanî şûrewî berz kirduwetewe delê le 20 – 8 – 1324-î Hetawî le gel Hîzbî Dêmokiratî Kurdistan kewtuwe. çend mang ber le wey ke le gel xwêndkaranî dîke biçê bo Bako le cêjnêk da ke be "şanazî Pêşeway Kurdistan" le layen bawkî Seyd 'Ebidula Efendî le 9 – 11 – 1324-î Hetawî rêk xirawe em peyamey xuwarewey xwênduwetewe." Kurdistan, jimare 25 Yekşemo 26-î Reşemey 1324-î Hetawî/ 17-î Marsî 1946 le rojî 9 – 11 – 1324 satî 2-î paş nîwero da le layen axay Hacî Seyd 'Ebdula Efendî cêjnêkî zor cuwan be şanazî Pêşeway Kurdistan gîra. Paş wutarêkî zor le layen birayanewe Seyd 'Ebdul 'Ezîz em wutarey xwêndewe:
Tebirîkî Xanedanî Nehrî
Xanewadey Nehrî be gewre u piçûk u jin u piyaw u kiç u kuryanewe tebirîkî ew roje muqedes u mubareke le Pêşeway Kurdistan u le hemû bira kurdêk deken.
Tarîx şahîde ke xanewadey Nehrî le rêy azadî Kurd da çend şuheday qurbanî dawe u be bê hîsab be mal u ser u ruh u giyan hîç core qusûrêkî nekirduwe u nayka.Ruhî ew şehîdaneş ke lem rêgayeda fîdakariyan kirduwe u şehîd kirawn u be awatî azadî negeyştûn,êstake le êmemanan şadtir u mesrûrtirin u têgeyştin ke xwênî ewan be xorayî nerêjra u netewey ewan bew awate muqedese nayil bûn u debê bizanîn ke ew ruhe pakaneş tebirîkî ew cêjne muqedese le hemû bira kurdêkî deken.
Le ber ewe her yek le xanewadey Nehrî be gewre u piçûkyanewe rica le hemû bira kurdêk deken ke lemew duwa pêwîste hemû mîlletî kurd le rêy azadî Kurdistanî gewre da yekdil u mutehîd u canfîda bin u be hoy 'ezm u birayetî u yekiyetî u hêz u hîmmetî xoyan amade bin ke xwênî geşî xoyan birêjn bo ewey ew bira Kurde esîraney dîyan ke le jêr zincîrî îstî'mar u esaret denalênin derênin u le duwayî da le xuwaş deparêynewe ke xuway 'eze we cel be gewreyî u 'ezemetî xoy Hezretî Qazî Mihemed Pêşeway Kurd payedar ka ke bituwanê ew resalete muqedese gewreye be cê bênê u berqerarî ka.
U êmeş her ferdêk le xanewadî Nehrî hazir u amaden be ruh u giyan u be mal, be ruhêkî zor pir îxlas u fedakarane lew rêye da xizmet biken.
îtir her bijî Kurdistanî gewre u Hezretî Pêşeway Kurd Qazî Mihemed."
Nasandinî Hêndêk Lew Xwêndkaraney Le Layen Komarî Kurdistanewe Nêrdirane Azerbaycanî şûrewîBe yarmetî rêzdar Mihemedî Reyanî [ ke bo xoy yekêk lew xwêndkarane buwe ke Komarî Kurdistan bo perwerdey nîzamî nardinî bo Bako ] u mamosta Hesen Soran beşêk lew xwêndkaraney lem wêneye da debîndirên nasranewe. Reyanî be pêçewaney ew jimarey Bilûryan le kitêbekeyda basî kirduwe jimarey xwêndkarekan be 60 kes [ her ew jimareyey ke Eagleton îş gutuye] dadenê u delê " wêney kalîcî nîzamî Bako le salî 1325-î Hetawî.Kesî heştem le rastewe Mihemedî Reyanî- gişt xwêndkarekan jimareyan 60 kes bû ke nardiran. Wêneke le hawînî salî 1946 helgîrawe"
Rîzî yekem [ ewaney bepêwe rawestawn], le lay çepewe bo rast :
1.Xenî Bilûriyan, 2.'Ebdulfetahî Qazî [ kakaxa], 3. ….. Bilûryan, 4. …. Mikaylî,
5.Mûsaxanî zerza,6.Seyd Mûsay Geylanîzade, 7. Qadrî Mehmûdzade,8.Mihemedî Reyanî,9.Seyd …. Babacanî, 10.?, 11.?, 12….. 'Ebdulahî, 13.Ehmedî Fatîhî,14.?, 15.?,16?,17. Mecîdî Welîzade, 18. Hebîbulay Qasmlû,
19.?,30,?
Rîzî duyem: [ewaney danîştûn], le lay çepewe bo rast:
25.Hesenî Hîsamî,26.Seyd 'Ezîzî şemzînî,27.?,28. Husênî Fetahî Qazî (mamusên)
Rîzî Sêyem: le lay çepewe bo rast:
22.?, 24, ? 32.?, 34.Qadrî Miradyan,35.?, 36. ? , 37. ?, 29. ? ,
Rîzî çuwarem: le lay çepewe bo rast:
21. ? , 23. Rehîmî şêrzad [ birazay 'Elî begî Yekşewe], 33. Qadirî Hemîdî ,
41. ? , 42. Rehmanî Qazî, 43. Xelîlî Sedîqî, 38. ?, 39. 'Ebdulay Hîsamî [kurî Hacî Hemedaxay şêxalî ]
Rîzî pêncem [ ewaney le pêşewe danîştûn] le lay çepewe bo rast :
20. Mihemedî Sedîqî,31. …. Babacanî ـ?? , 40. Qadirî Rîhanî, 44. …. Kerîmî ,
45.Resûlî Resûlî [Resûl axay Qorxan] ?, 46. Kerîmî Mensûrî Qazî, 47. Hesenî Qazî , 48. ?
Ewaney wa nenasrawnewe u debê lem wênete da bin: Rehmanî Germiyanî [ Rehmanî Hacî Baxir ], Mistefay Selmasî [şelmaşî], 'Elî Gelawêj, Rehmanî Helewî?, Seyd Kerîmî Eyubî, Xusrewey Zulfeqarî , Ibrahîmiyan? , Sultanî Wetemîşî ?, …Feyzulabegî u…..emin pêm waniye Rehîmî Seyfî Qazî [Rehîmî Qazî] lem wêneye da hebê, egerçî rêzdar Reyanî kesî jimare 27-î bew danawe
Tikaye êweş be pirs u ra le gel konesalan yarmetî biken bo nasînewey ew kesaney lem wêneye da nenasrawnewe u saxkirdinewey nawî gişt xwêndkarekan.
Sipas bo berêz " Kemal" bo nasînewey Resûlî Resûlî u 'Ebdulay Hîsamî
Xwêndkaranî Kurd Le Medresey Nîzamî Bako
William Eagletonî kur le kitêbekey da " Komarî Kurd Le Salî 1946 " sebaret be nardinî xwêndkaranî Kurd bo Azerbaycanî şûrewî le layen Komarî Kurdistanewe denûsê:
" Le kotayiyekanî mangî Awrîlî salî 1946, 40 xwêndkar be xercî xoyan nardirane Tewrêzê u, pazde roj duwatir bîst xwêndkarî dîkeşyan le gel kewit.Lewêwe Rûsekan berpirsiyaretî birdinî lawekanyan bo Bako we esto girt u be qetar birdyanin bo kalîcî nîzamî le Bako, le rastîda nêwerokî perwerdey ew kalîce le astî xwêndinî seretayî u nawendî da bû le gel meşqî nîzamî.Berêweber u fermandekey kesêk bû be nawî Jeneral Malçanov u berpirs u çawedêrî xwêndkare kurdekanîş Kolonêl Husên Hacîov bû, lewê yunîformyan da be xwêndkarekan u be pêy îstî'dad u tuwanayiyan le polî ciyawaz dayan nan.Hemû xerc u mixarîcyan dekêşra u tenanet cîrey ziyadîşyan dedraye. Raste w rast be komonîzm telqînyan da nededan belam basî destkewtekanî Yekêtî şûrewî u mêhr u xoşewîstî Stalîn bo kurdekan beşêk le ceme xwêndinî rojane bû.Bîruray nasyonalîstî u netewexwazî Kurdîş be ders degutirawe.Egerçî lawe Kurdekan têkelawîyekî başyan le gel Azerbaycaniyekanî xanexwê le Bako hebû,belam dujminayetiyekî nerîtî, pêwendî dostaney ewanî le gel 250 xwêndkarî ke le Azerbaycanî êranewe nardirabûn kemtir dekirdewe".
Komarî Kurdistan le pilanî dabuwe ke xwêndkarî dîkeş bo perwerde binêrête şûrewî.Eagleton delê cige lew 60 xwêndkare, 3 xwêndkarî dîke Rehmanî Helewî, Mistefay şelmaşî u Xusrewî Zulfeqarî be kelik wergirtin lew bursey ke Zankoy Bako dabûy be hukûmetî Kurdistan,lewê destyan be xwêndin kird.
Xenî Bilûryan ke yekêk lew xwêndkaraney buwe ke Komarî Kurdistan nardinî bo Bako le kitêbî beserhatekanî jiyanî Alekok da denûsê : "ême Kurdekan 50 kes bûyn u Azerbaycaniyekan sêsedupenca kes…. Be tewawî tuwanawe hewilman deda dersekanman baş bixwênîn u fêryan bibîn.Her sî kesey le yekanêk da bûyn u sê efserîşyan bo diyarî kirdibûyn, ke meşqî serbazî u çek nasî ,taktîkî şer, têorî u siyasetman fêr ken…. bere bere dersekanman tewaw bûn u le axirîn taqîkirdinewekan têperîn u lîbasî efserîman wergirt. lîbasekan be çeşnî bergî efseranî Komarî Kurdistan le Mehabad bûn.Giştman bûyn be efser u estêreyekyan daynê, ke le ser şanmanî bidrûyn u be gutinî Rûsekan bûyn be milatşî luytênant “. [Alekok, ll 66,67]
Mihemedî Reyyanî ke yekêkî dîke bûwe lew xwêndkaraney nêrdirawe bo Bako delê jimarey xwêndkarekan 60 kes bûn. Menafî Kerîmî yek le berpirsanî paye berzî komar le çawpêkewtinêkda delê jimarey ew xwêndkaraney bo perwerde nêrdirane Bako 60 kes bûn.
Têbînî: em wêneye be sipasewe le kitêbî " Esraré Muhakmeyé Qazî Muhemed u Yaraneş, gêrdawrî u tircumeyê Muhemed Rêza Seyf Qazî, çapê dowem" wergîrawe.Nusxeyekîşman be sipasewe le layen Mamosta Hesen Soranewe pê geyştûwe.
Jeneral Mayor Mihemed Husênî Seyfî Qazî le Bako.Em wêneye le yekêk le seferekanî Seyfî Qazî bo Bako helgîrawe. Be pêy nûsînî Eagleton duwayîn seferî Seyfî Qazî bo Bako le mangî Novambirî salî 1946 da buwe. Tikaye eger zaniyarî ziyatirtan sebaret bem wêneye dest dekewê agadarman ken.Têbînî : em wêneye be sipasewe le govarî Mihabad jimarey 58,Befranbarî 1384 wergîrawe,belam ew zaniyariyey le mer wêneke nûsrawe "Heme Husên Xan Seyfî Qazî,Hemedî Mewlûdî le axirîn seferî Bako da" rast niye, çunkû Hemedî Mewlûdî ew demî le Bako nebuwe u zor duway helweşanî Komar çûwte Bako.
Seferî Qedrî Cemîl Paşa Bo Mihabad u Serdanî Komarî Kurdistan
Qedrî Cemîl Paşa le kitêbî bîreweriyekanîda [ Dozî Kurdistan] be nawî xuwastemenî Zinar Silopî ke yekemcar le salî 1969 be zimanî Tirkî le Beyrût bilaw buwetewe, basî seferî xoy bo Mihabad u dîdar le gel Pêşewa Qazî Mihmed u karbedestanî komar deka.Ew denûsê duway heşt roj be suwarî wulax u be pêyîan be rêgey Silêmanî da xoy geyanduwete nawçey ber destî Hêzî Kurdistan le Bokan, lewê çuwete lay Podpolkovnîk Mistefa Xoşnaw u, ew le gel xoyda birduyete serdanî cebhey hember hêze êraniyekan, paşan be yekewe be otomobîl çûn bo Mihabad bo dîdenî Pêşewa Qazî Mihemed.
Qedrî Cemîl Paşa duway hesanewe deçête dîdarî Pêşewa,le dîtinî Pêşewa zor xoşhal debê. Bo beyaniyekey ra be yekewe nanî nîwero dexon, basî wez'î Kurdan le Sûriye u Tirkiye deken.
Qedrî Beg le berdewamî gêranewey beserhatekan le Mihabad dête ser basî alay Kurdistan le katî komar da u ew alaye denasênê.
Qedrî Cemîl Paşa le Dozî Kurdistan da, bas deka duway rawêj u meslehet le gel Pêşewa Qazî Mihemed biryar deda bo pêwendî le gel Sovêtiyekan biçête Tewrêzê. Pêşewa deynêrête lay serokî nexoşxaney şûrewî le Tewrêz .Qedrî Cemîl Paşa delê nêwî ew dukturey lewê çawim pêy kewit webîrm naye, belam delê zor be germî pêşwazî lêkirdim u zorim le gel be mihebet bû. ew dukture debê Dr. Semedof serokî nexoşxaney şûrewî bûbê le Tewrêz ke core pêwendîkarêk buwe le nêwan Kurdekan u karbedestanî şûrewî da ,Wezîrî Hêzî Dêmokiratî Kurdistan Mihemed Husênî Seyfî Qazî le rojnamey Kurdistan da [ jimare 76 u 79 ] dû nûsrawey be Kurdî u Farsî sebaret be xizmetî Semedof be Kurdan bilaw kirduwetewe.
Qedrî Cemîl Paşa be Semedof delê pêy xoşe çawî be konsûlî şûrewî bikewê.Ew bo sibeynêy ew roje ra kosûl deybînê ,dawa le konsûl deka rêgay bidenê [vîzay bidenê] biçête serdanî Kurdekanî şûrewî le Ermenistan.Konsûl lêy depirsê gelo pasportî heye yan na? ewîş wulamî dedatewe belê heyetî u konsûl pêy delê ke waye debê karbedestanî êran be resmî agadar bikrên.Qedrî Beg le dilî xoy da delê emin be qaçax hatûm bo serdanî Cumhûrî Kurdistan u nakirê lay êraniyekan xom aşkira kem u îtir ew dawaye nahênêtewe gorê.
Qedrî Cemîl Paşa delê be ser yekewe nizîk hewtuwyek le Mihabad buwe.Nêwbiraw le kitêbekeyda deqî ew dawxuwazînameyey ke wekû nwênerî Partî Dêmokiratî Kurdî Sûriye, be îmzay Zinar Silopî pêşkêşî Pêşewa Qazî Mihemedî kirduwe bilaw kirduwetewe. Ew dawxuwazînameye tarîxî 21 Eylûl- î 1946 wate 21-î Sêptambirî 1946-î pêweye. Be wera derdekewê Qedrî Cemîl Paşa be îhtîmalî zor le nêwan 13 u 21-î Sêptambirî 1946 ,wate 21-î Xermanan ta 28-î Xermananî 1325-î Hetawî le Mihabad buwe.Cêy amaje pêkirdine ke rojnamey Kurdistan, organî Hîzbî Dêmokiratî Kurdistan u bilawkerewey bîrî komarî kurdistan le jimarey 92- î xoyda [Pêncşemo 11-î Rezberî 1325-î Hetawî / 5-î Oktobirî 1946 ] babetêkî sebaret be jiyan u têkoşanî siyasî Qedrî Cemîl Paşa le jêr serdêrî " Qedrî Beg Cemîl Paşa, piyawêkî Nîştmanperwerî Kurd" bilaw kirduwetewe, belam hîç basî serdan u seferî wî bo Mihabad naka u wêdeçê ew bêdengî lê rakirdine le mer hatinî bo Mihabad le ber barudoxî siyasî roj bûbê .
Qedrî Cemîl Paşa le katî serdanî le Tewrêz başwuru yekî [ daxwazîname] ruwew Stalîn be nwênerayetî Kurdî Tirkiye u Sûriye nûsîwe u dawiye be karbedistanî şûrewî le Tewrêz ke îmzay 20-î Eylûl wate 20-î Sêptambirî 1946-î pêweye.
Qedrî Cemîl Paşa alay Dewletî Cumhurî Kurdistan awa denasênê:
"Hukûmetî Cumhûriyetî Kurdistan le Sablax,ew alayey wa " Kurd Teşkîlatî Ictîma'iye Cem'iyetî" - ke le salî 1919 le Estenbûl pêk hatbû- wek alay resmî Kurdistan qebûl u ê'lan kirdibû, be hêndêk alugorewe pesindî kird bû.Be dewrî roje keda ke le nêwerast renge sipiyekey dabû, dû gule genim ke qelemêkyan de nêwan da bû u seryan degeyştewe yek u le sereweyan nûsrabû Dewletî Cumhurî Kurdistan " berçaw dekewit.
çend wêne lew seferey Qedrî Cemîl Paşa bo Mihabad u çawpêkewtinî le gel Pêşewa, Menafî Kerîmî , 'Ebdulrehmanî Zebîhî, Mela Mistefay Barzanî, Mistefa Xoşnaw u karbedestanî dîkey komar le zor kitêb u serçawey le mer mêjùy Komarî Kurdistan da çap kirawin.êsta be xoşiyewe renge bo carî yekem bê ke be pişt bestin be nûsînî Qedrî Beg xoy, rêkewtî helgirtinî wênekan sax debêtewe.
( kadri Cemil Pasa- Zinar Silopi-
( Doza Kurdistan)Kurdistan Davasi,
Beyrut 1969 lapere 170
Rêwresmî Rêjey Pêşmergey Hêzî Nawendî Be Fermandeyî Serpolî 2 Ibirahîmî Selah Le Beramber Pêşewa u Qedrî Beg [wêney 4]
Hoy ewey ke min delêm em wêneye le katî serdanî Qedrî Cemîl Paşa le Mihabad [13-2-î Sêptambirî 1946] gîrawe eweye ke 'Ebdulrehmanî Zebîhî heman cilubergî deber daye ke le wêney rojî 14-î Sêptambir da deybînîn.
Ewaney le wêne ke da denasrênewe: fermandey polî î Hêzî Nawendî Serpolî 2 Ibirahîmî Selah. Le nêw ewaneyda wa san debînin le lay çepewe Pêşewa Qazî Mihemed, Qedrî Cemîl Paşa [!], 'Ebdulrehmanî Zebîhî , hêndêk ewlawetir Mayor Ce'ferî Kerîmî mu'awînî Herbî Hêzî Dêmokiratî Kurdistan u Reşîdî Xusrewî. Tikaye yarmetî biken bo diyarî kirdin u sax kirdinewey boney helgîranî em wêneye.Têbînî: em wêneye be sipasewe le dû serçawe: kitêbî "Jiyan u beserhatî 'Ebdulrehman Zebîhî, 'Elî kerîmî" u rêzdar Hesen Soran wergîrawe ke be daxewe zaniyarî serçawey duyem sebaret be boney helgîranî em wêneye ke delé î 2y Rêbendane rast niye.
Jeneral Mayor Mistefa Barzanî Fermandey Hêzî Barzaniyan [wêney 3]
Be berawurd kirdinî em wêneyey Jeneral Mayor Barzanî le gel wêney bekomelî pêşû cuwan derdekewê ke katî serdanî Qedrî Cemîl Paşa le Mihabad, le pêş yan be duway wênekey dîke da helgîrawe.
Têbînî: em wêneyeş be sipasewe le kitêbî Eagleton, serçawey pêşû wergîrawe
