Mecîd Xanî Mîrmukrî u Kapîtan Nemaz 'Elîyêv Le Qerewêran
Le rastewe bo çep: şofîrî Kapîtan Nemaz 'Elîyêv, Mecîd Xanî Mîrmukrî hakimî Miyanduwau,Mu'awnî 'Elîyêv, Kapîtan Nemaz 'Elîyêv efserî pêwendî şûrewiyekan le Miyanduwau le serdemî Komarî Kurdistan da.Em wêneye debê le berayî salî 1321-î Hetawî, 194î zayînî helgîrabê.Qerewêran dêyek buwe le pena Miyanduwau ke fabirîkî Qendî lê helkewtuwe u êsta le gel şareke têkel buwetewe
Mecîd Xanî Mîrmukrî
Mecîd Xanî Mîrmukrî yek lew piyawmaqûle Kurdane bû ke le Sermawezî salî 1320-î Hetawî [Noveber 1941] le layen berêweberanî Komarî Azerbaycanî şûrewiyewe bank hêştin kiran bo Bako.Bawkî Mecîd Xan,Hesen axay Mîrmukirî le serdemî şerî Cîhanî Yekem,le katêkda ke leşkirî 'Usmanî u hêzî Rûsiyey Têzarî Mukiryanyan kirdibuwe mekoy şer u pêkdadan u ew melbendeyan de agirî şerî berjewendî xuwazî xoyan da desûtand be deskîsî kesêk be nawî Bile Semsam u be fermanî şuca'udele hakimî êranî destnêjî Rûsiye le gel jimareyekî zor xelkî dîke le şwênêk be nêwî 'Ebas abad le nizîk Melîkkendî qetlî 'am kiran.Le duway Xermananî 1320 u laçûnî Reza şa le ser textî şayetî Mecîd Xan bû be hakimî Miyanduwau u le Xakelêwey salî 1321-î Hetawî ew u çend kesêkî dîke [ lewane Mihemed Husênî Seyfî Qazî ] le layen îdarey emniyey Azerbaycan, le katêkda ke hîç nîşaneyek le hêzî nêwendî le Mukiryan u beşêk le Azerbaycan nemabû, be naçarî destelatî parastinî hêmnî Miyanduwau ta Sayinqelayan pê espardira.
Mecîd Xan u Fetah Xanî biray pêwendiyekî zor nizîkyan le gel binemaley Qazî hebû. Mecîd Xan wek kurî Seyfulquzat wabû u dostêkî nizîkî Hemehusênî Seyfî Qazî bû. Tûran xanim kiçî Seyfulquzat hawserî Fetah Xan bû.
Le hawînî salî 1321-î hetawî da le Miyanduwau tirajêdiyekî zor gewre qewma,şerî destelat buwe hoy ewey Birayme Sûrî şêxaxayî u Fetah Xanî Mîrmukrî ke dostî zor nizîkî yektirî bûn teqe le yek biken u yekdî bikujn.êstaş azayetî Fetah Xan le şerî xoparastin da le bîrewerî xelkî Mukiryan da mawetewe.Kone salan degêrnewe katêk bê hîç agadarî pêşû Fetah Xan hestî kird Birayme Sûr sêrey lê girtuwe u xerîke teqey lê bika, çendîn car be serî da gurand "kure nekey çon dostî xot degujî"? belam Birayme Sûr teqey lê kird u Fetah Xan le katêkda gule pêkabùyî, bew halewe tuwanî qatilekey xoy bikûjêtewe.
Le ber pêwendî 'atîfî qûl le nêwan Mecîd Xan u Fetah Xan da,nemanî Fetah Xan birstî lê birî u salêk duwatir le 9-î Gelawêjî salî 132-î Hetawî le nexoşxaneyek le Tebirîz [ Tewrêz ] serî nayewe.
Aramgey ew dû biraye le şwênêk be nêwî çake Rûte le ser kêwî Delme, dêyek le dewruberî şarî Miyanduwau helkewtuwe.
Mecîdî Mîrmukrî nema ta geşey çalakiyekanî Komeley Jiyanî Kurd u Hîzbî Dêmokiratî Kurdistan ke geyşte rageyandinî Komarî Kurdistan bibînê,bêguman eger maba dewrêkî serekî debû lew Komare da.
Kapîtan Nemaz 'Elîyêv yek lew efseraney Azerbaycanî şûrewî bû ke le katî dagîr kirdinî Azerbaycanî êran le layen erteşî sûrewe nardira ewê. William Eagleton- î kur le mer wî denûsê:
" le Miyanduwau karbedestî siyasî şûrewî kesêk bû be nêwî Kapîtan Nemaz 'Elîyêv, temenî nizîk 35 sal debû, u Tirkêkî Azerbaycanî bû. Kabirayekî kemdwê bû u le çaw karbedestekanî dîkey şûrewî ke pêwendîyan le gel Kurdekan hebû, le nêw ewanda kemtir xoşewîst bû,egerçî ew le Miyanduwau damezrabû, belam maweyekî zor le katî xoy le Mihabad be ser debird.Be suwarî cîp her se'atêkyan nêwane".
Serdanî piyawmaqûlan u hêndêk le serok 'eşîretekanî rojhelatî Kurdistanle Azerbaycanî şûrewî le sermawezî salî 1320-î hetawî / dîsambirî 1941-î zayînî
Rîwayetî: 'Umeraxay 'Elîar
.... Dewletî Rûsiye le ber ew ber'odeyiyey şorşî Oktobir boy saz kird bû u le layekîş deyewîst le doşînî êran da le Inglîstan weduwaye nekewê duway dagîr kirdinî Azerbaycan u Kurdistan belênî da be xelkî Tirk u Kurd ke bo wedest hênanî xudmuxtarî yarmetîyan pê bika u wekû yekem hengaw le Kurdistanda le salî 1320-î Hetawî hêndêk le nwêneranî Kurdistanî êranî bo serdan le şûrewî diyarî kird.Ew banghêştine le layen seranî Kurdewe qebûl kira u banghêştkirawan le Tewrêzewe be qetar le rêgey Se'atlî u Yencîyan ke cadey nîzamî bû le Azerbaycanî şûrewî be hawrêyîetî jeneral Selîm Atakîşîyêv berew Badkûbe (Bako ) çûn. Bangkirawanî seferî yekem bo şûrewî birîtî bûn le kesanî bedestelat u serok 'eşîretekanî nawçe 1. Qazî Mihemed, 2. 'Eliyaxay 'Elîar ( Emîr Es'ed ) serokî 'eşîretî Dêbokirî, 3- Qerenî axay Emîrul'eşayr serokî 'êlî Mameş, 4. Hacî Babe şêxî Siyadet,5. Mecîd Xanî Mîrmukrî,6. 'Elî Xanî Newzerî Mengur, 7. Bayzaxay 'Ezîzî Gewirk, 8. Mihemed Husênî Seyfî Qazî, 9. Reşîd Begî Herkî, 10. Zêro Begî Herkî, 11. Sertîp şikak, 12. Hesen Têlo şikak, 13. Kak Hemzey Qadrî Mameş, 14. Ehmed Xanî Farûqî Feyzulabegî, 15.Hesenî 'Umerî şikak, 16. Mihemed axay Wusûq Qasmlû, 17. Mihemed Emîn Begî Feyzulabegî, 18.Tiro kurî Seyd Tehay [şemzînî], 19.Qoytasî Mamedî şikak, 20. 'Umerî 'Elîar ( kurî Emîr Es'ed)(rûnkirdinewe: William Eagleton le beşî peywestekanî kitêbekey lîstî ew kesaney ke le hewelîn sefer da bo Bako beşdarîyan kirduwe awa nûsîwe: Qazî Mihemed- Hacî Babe şêx – 'Eliyaxay Emîr Es'ed – 'Umerî 'Elîar- Reşîd Begî Herkî – Zêro Begî Herkî – Teha Herkî – şêx Pûşû – Mihemedemînî şikak – Hesen Henare ('Umerî) Hesen Têlo şkak – Hacî Qereniyaxay Mameş – Kak Hemzey Nelos Mameş – Mecîdxanî Miyanduwaw – Nûrî Begî Begzade - Hurko Begzade - Ehmed Begî Feyzulabegî – Bayzaxay Gewirk – Mihemed Husênî Seyfî Qazî)*Ew heyete le Bako le hengaw u pêşkewtinekanî pîşesazî, kiştukalî, ferhengî u hunerî dîdenî kird u le gel serkirdekanî Komarî Azerbaycanî şûrewî sebaret be Kurdistan wutûwêjî kird. Bew pêye dû roj le hatinî ew heyete bo Bako têneperîbû ke jeneral Selîm Atakîşîyêv hate şuwênî dabezînî mîwanekan ke le hotêlî "Yênî Urûpa" bû u axakanî bo çawpêkewtinî Mîr Ce'fer Baqrov amade kird.'Eliyaxay Emîr Es'ed ( 'Elîar) axakanî dîkey bo rawêj u bîrura gorînewe ko kirdewe. Katêk hemuyan amade bûn, 'Eliyaxa gutî: beyanî çawman be serokkomarî Azerbaycanî şûrewî dekewê be boçûnî êwe ême debê dawxuwaziman le berêziyan çi bê? eger ewîş hêndêk ber'odeyî le ême buwê debê çî wulam bideynewe? duway qiseyekî zor degene em akamaney xuwarewe: Qazî Mihemed u Hacî Babeşêx u Ehmed Xanî Farûqî baweryan wa bû le dewletî şûrewî bixuwazn bo ewey Kurdekan serbexoyî wedest bihênin yarmetîyan pê bida u çek u serbazyan le ber dest binê, takû duway geranewe bo nawçe dest be xebat biken. Qereniyaxay Emîrul'eşayr u 'Elî Xanî Newzerî u Bayzî 'Ezîzaxa u desteyek le axakanî dîke baweryan wa bû ke daway pare u qend u madîyat biken, belam Emîr Es'ed le gel hîçkam lew bawer u pêşniyarane nebû u gutî be boçûnî min baştire ême hîç dawxuwazêk nehênîne gorê u çawerê bîn bizanîn ewan boçî êmeyan banghêştin kirduwe u çawerêyî çi le ême deken.Ew rojey dandira bû hemuyan çûn bo dîdarî Mîr Ce'fer Baqrov. Serokkomar ta pêş pilîkanî serserawe hatbû be pîl mîwanekanewe, destî le gel lêdanewe u be germî çak u çonî le gel kirdin.Duwaye be rîz çûne nêw talarêkî gewre ke mêzêkî gewre le nêwerastî dandrabû u le beranber her kursiyek da nêwî yekêk le bangkirawekan nûsrabû. Serokkomar u jeneral Selîm Atakîşîyêv le lay serewe u ewanî dîş le dewrî mêzeke u herkese le şwênêk ke boy diyarî kirabû u nêwî lêy nûsrabû danîştin. Duway we resmiyet kewtinî danîştineke u kotayî hatinî qisey seretayî u çak u çonî, Serokkomar ruwew 'Eliyaxay Emîr Es'ed ke nizîk lew danîşîbû,gutî: ême êweman xoş dewê u bo pêşkewtin u berew jûrçûnî êwemanan têdekoşîn u her karêktan hebê detuwanin werne lay ême u kêşey xotan bihênine gorê. Henûke dawxuwazî êwe le ême çiye u çitan dewê? 'Eliyaxa gutî: hîç dawxuwazêkman niye u tenya be awat dexwazîn Erteşî Sûr le şer be ser Alman da serkewê. Lêreda Qazî Mihemed hesta u gutî: ême serbexoyîman dewê u dewletî şûrewî debê be rêgey Erteşî Sûr da serbexoyî ême desteber bika u çek u pêdawîstî dîkeman bidatê. Duway berêzyan Hacî Babeşêx le şwênî xoy hesta u zor tund u tîjtir le Qazî sebaret be serbexoyî gelî Kurd nutqî kird. Helbet Hacî Babeşêx be zimanî Tirkî 'Usmanî deduwa u berpirsanî Azerbaycanî şûrewî be tewawî lêy têdegeyştin. Le mawey ew qisaneda Ce'fer Baqirov her çawî le 'Eliyaxa dekird u katêk qisekan tewaw bû le 'Eliyaxay pirsî: Boçûnî êwe sebaret bem qisaney ew axayane çiye? 'Eliyaxa le wulam da gutî: Bende Kurdim u pêşkewtin u berewjûrçûnî xelkî Kurd le qûlayî dilewe be awat dexwazim, ew babete debê le gel hemû Kurdekan bihêndrête gorê u fermayiştî ew axayane bê rawêj le gel Kurdekanî dîkeye u peley lê deken. Belam gelo boçûnî cenabî serok komar sebaret be qisey ew axayane çiye? agadar bûn le boçûnî êwe ew perî girîngî heye bo ême.Mîr Ce'fer Baqirov be pêkenînewe wulamî dawe: ême amadeyn bo piştîwanî u yarmetî danî gelî Kurd u me-mûranî ême le wilayetî xotan le wurde rîşalî ewe agadartan dekenewe.Duway kotayî hatinî baseke u tewaw bûnî katî çawpêkewtin mîwanekan hestan u carêkî dîkeş Ce'fer Baqirov ta ser pilîkanan hat u mîwanekanî berê kird u duway dest lêdanewe u malawayî xuwastin hemû mîwanekan geranewe şwênî dabezînî xoyan le hotêl. Lew tarîxewe îdî Rûsekan le 'Eliyaxa dirdong bûn. Lew maweye da Kurdekan seryan le kêlge u hêndêk fabirîk u şwênî dîtinî, tiyatur u bazar da.......duway maweyek mîwanan her bew rêyeyda ke hatbûn, geranewe u be geyştinî derwazey Miyandwaw dîtman nizîk hezar suwarey 'eşîrete Kurdekan le Mihabadewe hatûn bo pêşwazî u ew ejmare le pêş maşênekanewe be rew Mihabad werê kewtin . her ke geyştîne kelkî begzadan teqrîben hemû xelkî mhabad be pîlewe hatbûn u ta Ew demî Mihabad qet pêşwaziyekî ewtoy be xoyewe nedîbû.Hatinewey axayan bo şarî Mihabad Bîstemî Sermawezî salî 1320-î hetawî bû. le ber ewey 'Eliyaxay Emîr Es'ed layengirî dewlet [î êran] u dijî Rûsekan bû, Qazî dijayetî le gel dekird u le ber dijayetî le gel 'Eliyaxa ew yekêtiyey ke Rûsekan çawe ruwan bûn le nêw Kurdekanda saz bê, saz nebû.....Têbînî : ew babetey serewe be sipasewe le kitêbî be nirxî Seyd Mihemedî Semedî " Négahî bé Tarîxé Mehabad " laperekanî 153 , 154 , 155 , 156 wergîrawe u wergêrdrawe.* Eagleton le kitêbekey da delê lew sefereda 'Elî Humamî Qazî (Kurî Reş) taqe kurî Qazî Mihemedîş legel buwe
Seyfexanî Mîrmukrî (Seyfe Xanî Mecîdxanî Qerewêran) yek le xwêndkare Kurdekan le medresey nêzamî tewrêz
Komarî Kurdistan cige le nardinî jimareyek le cewanan bo xwêndin u perwerdey nîzamî le Azerbaycanî şûrewî, jimareyek xwêndkarîşî bo perwerde narde Tewrêz pêtexî hukûmetî neteweyî Azerbaycan.Lew serçawe nûsrawneyda sebaret be mêjùy komar bedestewen kem basî ew xwêndkarane kirawe.Seyfe Xanî Mîrmukrî, Suleymanî Mu'înî lew kesane bûn ke le serdemî komar da le layen Komarî Kurdistanewe nardirawne Tewrêz.Berêz Menafî Kerîmî wezîrî ferhengî Komarî Kurdistan le çawpêkewtinêkda le gel govarî Ruwange [ jimarey 15 , Juyiyey 2003] delê: jimarey ew xwêndkaraney bo xwêndin nardirane Tewrêz 40 kes bûn
Rehmanî Qazî Yekêk Le Xwêndkare Kurdekan Le Medresey Nîzamî Bako
Le çawpêkewtinêk da le gel rojnamenûsî Kurd Feyzula Pîrî be zimanî Farsî ke le Xezelwerî 1384-î hetawî da kirawe u le rojnamey Sîrwan da bilaw kirawetewe, Rehmanî Qazî delê : " le nêw Kurdekanda 50 kes u le Azerbaycanewe 250 kes bo xwêndin le Bako helbjêrdiran. Ew katey ke le Bako bûm, fermandey medresey efserî hat u gutî: kesêkim dewê armî şûrewî le ser kaxez bikêşêtewe, eminyan pê nasand, birdyanme dîwêkewe u kel u pelyan le ber dest nam.Emnîş wêney sindûqêkim kêşawe u be fikirî xom gutim ba nîşaney 'edaletîş be tenîşt ew sindûqewe bê. Sindûqekem be dasêkewe gelale kird.Katêk ke xwêndkaran le temrîn geranewe u fermandey beşî êraniyekan nîgarkêşanekey minî dî gutî eto nabê lêre bî detnêrîn bo beşî muhendîsî,lew beşe da karekanit pêy nazandrê.êre keşuhewayekî 'eskerî heye, belam eto zor dest rengînî.
Feyzula Pîrî: ke wabê êwe gelaley alay şûrewîtan kêşawetewe?
Rehmanî qazî: belê bew alugorey ke min têmda kird, bûm be gelaledanerî alay nwêy şûrewî ke duwatir resmiyetî peyda kird
Nawdar 2 Xenî Bilûryan Le Medresey Nîzamî Bako,Hawînî 1946
Xenî Bilùryan ber lewey le gel lawanî dîkey Kurd le layen komarewe bo perwerde binêrdrête Azerbaycanî şûrewî le jimarey 26-î rojnamey Kurdistan da,Dûşemo 27-î Reşemey salî 1324-î hetawî / 18-î Marsî 1946 nûsînêkî le jêr serdêrî " Azadî" bilaw kirduwetewe.
" Azadî, azadî çend likêkî heye: 1- azadî welat 2- azadî qelem 3- azadî ziman 4- azadî 'eqîde 5- azadî bîr.Azadî welat eweye ke xak u badî Kurdewarî le jêr pencey belewezan rizgar u le wucûdî nehsî wanî pak keynewe bo xoman teselutman be ser welat da hebê.Azadî qelem yanî le naw mîllet da her neteweyek bituwanê her çeşne şitê ke be nef'î welat bê yanî nef'î welatî têdabêt bînûsê.Azadî ziman eweye şexis detuwanê amancî dilî xoy be naw welata bilaw katewe,be hemû çeşnêk bo tereqî mîllet u welat bidwê. Azadî bîr, piyaw muxtare bîrî xoy çi be qelem,çi be ziman bilaw katewe belke mîllet îstîfadî lê bikat.Azadî 'eqîde, şexis detuwanê le barey hemû kar u barêka 'eqîdey xoy bê perwa be naw mîlleta bilaw katewe be şertêk zererî bo welat u mîllet tiya nebê. Le waney le serewe 'eriz kira hemû berî darî azadîn.Le naw mîlletêka lem çeşne azadiye hebê, bew mîllete delên xawenî meslekî dêmokirasîn.Emro netewey kurd le semerî dêmokirasî behre werdegrin.
Hîwam waye ke le jêr ra u tedibîrî Pêşeway xoman bituwanîn bew azadiye ke destman kewtuwe ziyatir le wey ke heye perey pê bideyn we birakanî tirman azad keyn.
Xenî Bilûryan"
Têbînî: em wêneye be sipasewe le kitêbî " Alekok,Beserhatekanî Jiyanim,Xenî Bilûryan,Stokholm 1997" wergîrawe
Serwer( Serberz) Rehîmî Seyfî Qazî Le Medresey Nîzamî Bako Hawînî 1946
Rehîmî Seyfî Qazî ber le wey bo xwêndin binêrdirête Bako be pêy hukmêk le " teref
wezîrî Hêzî Cumhûriyetî Kurdistan u be îmzay Serpolî 2 Mihemedî Nanewazade"
[Biruwane beşekanî pêşûtir ] derecey "Sewer"î dedrête u dekirê be fermandey çilî-2, le polî 3-î Hêzî Pêşmergey Kurdistan. Rehîmî Seyfî Qazî le peyamêkda bo rojnamey Kurdistan ke le jimare 9, şemo 13-î Rêbendanî 1324-î hetawî/ 2-î Fêwriyey 1946 da bilaw kirawetewe denûsê :
" Silaw le to ey Kurdistan
Salehaye ke tewawî netewey Kurd çawenorî ew roje bû ke xet u zibanî şîrînî Kurdî le laperey rojname çaw pê bikewê, we emin ke yêkêkim le pêşmergekanî Mihabad ewel roj ke çawim be jimare yekî Rojnamey Kurdustan kewit çawim rûn bowe we supasî xuday beriz u bê hawta ekem ke çiray Kurdan hel kirawe, êsta detuwanin be zimanî Kurdî rojname u gowar le tewawî dunya da bilaw bikenewe,be tewawî dinya rabigeyênin ke Kurd layiqî jiyane u le maweyekî kemda detuwanê le gewretirîn netewey dinya hîsab bikirê u be dilêkî behêz delêm xudaya heta roj le rojhelat ser weder denê we le rojawa awa debê çiray Kurdan rûnak keyewe we alay muqedesî Kurdan serbilind key. Wek şa'îrî be nawbang defermwê:
çend xoşe ew dewre bo dînî Mihemedî,bjî dewletî Kurdî rebî ta dewrey Mehdî.
Le paş îhsasatêkî zor be dengêkî beriz delêm: bijî be jiyanêkî be ebed reys cumhurî Kurdustan u payedar bê Hêzî Kurdustan.
pêşmerge Rehîmî Seyfî Qazî"
Têbînî : Em wêneye be sipasewe le kitêbî " Esraré Mehakémeyé Qazî Muhemed we Yaraneş, gérdawzrî u tercumeyé Muhemed Réza Seyfé Qazî, Téhran: Neşré Anna, 1380 , çap dowom" wergîrawe.Egerçî lew belge resmiyey wezaretî Hêzî Cumhûriyetî Kurdistan da derecey Rehîmî Seyfî Qazî wek (Serwer )nûsrawe ke le piley nîzamî Cumhurî Kurdistanda hawtay "Sertîp"-î erteşî êran buwe,belam leweda debê le ber bêdîqetî le gel Serberz ke hawtay piley "Serwan" buwe taq u cût kirabê. Boye le ser basekeda wuşey "serberz" xirawete nêw dû kewan, ke wêdeçê eweyan durusttir bê.
Zanyarî Ziyatir Sebaret Be Wêney Xwêndkaranî Kurd Le Bako
Duway bilawkirdinewey em wêneyey serewe ke be sipasewe le kitêbî "Négahî bé tarîxé Mehabad"î Seyd Mihemedî Semedî wergîrawe be rûtêkirdin le kitêbî "Xatératé zéndégîyé por macérayé doktor Aso" wate duktur Qadrî Mehmûdzade ke bo xoy yek le xwêndkarekan buwe, hem le ser xwêndkaranî Kurd le Medresey Nîzamî Bako u hem em wêne taybetiye zanyarî ziyatirman dest kewit: ew,legel şitî dîke da denûsî:".... Emin le ezmûnî sê mangey yekem da bûm be şagirdî mumtaz . de nêw xwêndkare Kurdekanda çuwar kesman bùyn be şagirdî mumtaz. Dû kesman,min u 'Elî Gelawêj le gurdanî topxane, Mecîdî Welîzade le gurdanî muselsel u Seyd 'Ezîzî şemzînî ke derecey serwanî hebû be yekewe le gel çend xwêndkarî mumtazî Azerbaycanî wêney yadgarîman girt ...."
* Bo zanînî rîzî danîştinî kesekan dekrê temeşay jêrrnûsî pêşùy em wêneye biken
